رودخانه ها شریان های حیاتی تمدن انسانی هستند و در عین حال از آسیب پذیرترین اکوسیستم های کره زمین محسوب می شوند. طی دهه های اخیر، فشار ناشی از توسعه صنعتی، سدسازی، آلودگی و صید بی رویه باعث شده بسیاری از رودخانه های بزرگ جهان با افت شدید تنوع زیستی مواجه شوند. در این میان، رود یانگ تسه به عنوان طولانی ترین رود آسیا نمونه ای شاخص از این بحران بود.
اکنون شواهد علمی تازه نشان می دهد که یک تصمیم سیاسی بسیار سختگیرانه در چین توانسته روند تخریب را متوقف کرده و حتی نشانه هایی از احیای اکوسیستم را نمایان کند. ممنوعیت کامل صید تجاری در این رود، که از سال ۲۰۲۱ اجرا شده، به تدریج نتایج ملموسی به همراه داشته است.
رود یانگ تسه؛ ستون فقرات زیست محیطی و اقتصادی چین
Yangtze River با طولی بیش از ۶۳۰۰ کیلومتر، نه تنها طولانی ترین رود چین بلکه یکی از مهم ترین سامانه های آب شیرین جهان است. این رودخانه از فلات تبت سرچشمه می گیرد و پس از عبور از چندین استان پرجمعیت، به دریای چین شرقی می ریزد.
اهمیت این رود تنها به جنبه طبیعی محدود نمی شود. حدود ۳۰ درصد جمعیت چین در حوضه آبریز آن زندگی می کنند و بخش قابل توجهی از تولید صنعتی، کشاورزی و حمل و نقل کشور به این سامانه وابسته است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در سلامت این رودخانه پیامدهای مستقیم زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی دارد.
ویژگی های کلیدی این حوضه عبارت اند از:
- زیستگاه صدها گونه ماهی و جانوران آب شیرین
- تامین آب آشامیدنی و کشاورزی برای میلیون ها نفر
- نقش حیاتی در حمل و نقل داخلی چین
- سهم قابل توجه در تولید ناخالص داخلی کشور
دهه ها فشار انسانی و سقوط تنوع زیستی
از دهه ۱۹۵۰ به بعد، رشد سریع اقتصادی چین فشار بی سابقه ای بر رود یانگ تسه وارد کرد. سدهای بزرگ، گسترش صنایع سنگین، توسعه شهری و افزایش تقاضا برای منابع غذایی، ساختار طبیعی رودخانه را به شدت تغییر داد.
پیامدهای این فشارها بسیار گسترده بود:
- کاهش کیفیت آب به دلیل ورود آلاینده های صنعتی و کشاورزی
- تخریب زیستگاه های تخم ریزی ماهی ها
- انسداد مسیرهای مهاجرتی گونه های آبزی به واسطه سدسازی
- صید بی رویه و برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیر
نتیجه این روند، انقراض کامل گونه هایی مانند دلفین رودخانه ای یانگ تسه و ماهی پارویی چینی بود. همچنین ده ها گونه ماهی که در گذشته ثبت شده بودند، دیگر مشاهده نشدند و اکوسیستم رودخانه به سمت عدم تعادل پیش رفت.
تصمیمی سختگیرانه؛ ممنوعیت ۱۰ ساله صید تجاری
در سال ۲۰۲۱، دولت چین تصمیمی کم سابقه اتخاذ کرد: ممنوعیت کامل صید تجاری به مدت ۱۰ سال در سراسر حوضه یانگ تسه. این اقدام به دلیل گستردگی و پیامدهای اقتصادی آن، از سوی برخی کارشناسان به عنوان گزینه نهایی یا راه حل هسته ای توصیف شد.
اجرای این سیاست تنها به صدور یک قانون محدود نبود. برای تضمین اثربخشی آن، سازوکارهای نظارتی گسترده ای ایجاد شد.
ابعاد اجرایی این طرح شامل موارد زیر بود:
- خروج بیش از ۱۱۱ هزار قایق صیادی از چرخه فعالیت
- جابه جایی و تغییر شغل حدود ۲۳۱ هزار صیاد
- صرف میلیاردها دلار برای جبران خسارت و بازآموزی شغلی
- تشکیل نیروهای ویژه نظارتی برای مقابله با صید غیرقانونی
این تصمیم هزینه اجتماعی و اقتصادی بالایی داشت، اما هدف آن ایجاد فرصتی برای بازسازی طبیعی جمعیت آبزیان بود.
نتایج علمی چه می گویند؟
بر اساس پژوهشی که در نشریه Science منتشر شده، داده های سال های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ مورد بررسی قرار گرفته است؛ یعنی چند سال پیش و پس از اجرای ممنوعیت.
نتایج این مطالعه بسیار قابل توجه است:
- زیست توده کل ماهی های نمونه برداری شده بیش از دو برابر شد.
- تعداد گونه های شناسایی شده حدود ۱۳ درصد افزایش یافت.
- سهم ماهی های بزرگ در ساختار جمعیت به طور محسوسی بیشتر شد.
- جمعیت برخی گونه های در معرض خطر روند افزایشی نشان داد.
جالب آنکه تعداد کل ماهی ها تغییر چشمگیری نداشت، اما ترکیب جمعیت دگرگون شد. افزایش حضور شکارچیان بزرگ در بالای زنجیره غذایی، نشانه مهمی از بهبود ساختار اکولوژیک محسوب می شود. در مقابل، کاهش نسبی ماهی های کوچک تر می تواند بیانگر بازگشت تعادل طبیعی باشد.
بازگشت گونه های در معرض خطر
یکی از مهم ترین شاخص های موفقیت این طرح، بهبود وضعیت گونه های حساس و در معرض خطر است. این گونه ها معمولا نخستین قربانیان تخریب زیست محیطی هستند و بازگشت آن ها نشانه احیای واقعی اکوسیستم است.
نمونه های قابل توجه عبارت اند از:
- افزایش مشاهده تاس ماهی یانگ تسه در برخی مناطق رودخانه
- بهبود مسیرهای مهاجرتی گونه های ماهی آب شیرین
- رشد جمعیت گرازماهی بی باله یانگ تسه
Yangtze finless porpoise تنها پستاندار آب شیرین باقی مانده در این رود است. جمعیت این جانور از حدود ۴۴۵ فرد در سال ۲۰۱۷ به نزدیک ۵۹۵ فرد در سال ۲۰۲۲ رسید. این رشد قابل توجه احتمالا ناشی از افزایش منابع غذایی، کاهش تلفات در تورهای صیادی و کاهش آلودگی صوتی زیر آب است.
پیام جهانی برای رودخانه های در بحران
اکوسیستم های آب شیرین در سطح جهان با نرخ نگران کننده ای در حال از دست دادن تنوع زیستی هستند. رودخانه هایی مانند مکونگ و آمازون نیز با چالش های مشابهی روبه رو هستند. تجربه یانگ تسه نشان می دهد که اقدامات قاطع و مبتنی بر داده های علمی می توانند روند تخریب را معکوس کنند.
با این حال، کارشناسان هشدار می دهند که این موفقیت شکننده است. اگر فشارهای انسانی دوباره افزایش یابد یا صید تجاری از سر گرفته شود، ممکن است دستاوردهای کنونی به سرعت از بین برود.
پیشنهادهای کلیدی برای پایداری بلندمدت عبارت اند از:
- پایش مستمر جمعیت گونه ها بر اساس داده های علمی
- مدیریت تطبیقی شیلات بر مبنای ظرفیت واقعی اکوسیستم
- کاهش آلودگی صنعتی و کشاورزی در کل حوضه آبریز
- نگاه یکپارچه به رودخانه به عنوان سیستمی متصل میان انسان و طبیعت
جمع بندی
احیای رود یانگ تسه نشان می دهد که طبیعت، در صورت فراهم شدن فرصت، توان بازسازی قابل توجهی دارد. ممنوعیت کامل صید تجاری اگرچه تصمیمی پرهزینه و دشوار بود، اما شواهد علمی نشان می دهد که این سیاست توانسته روند فروپاشی اکولوژیک را متوقف کرده و نشانه هایی از بازگشت تعادل را آشکار سازد.
با این حال، درس اصلی این تجربه آن است که مدیریت پایدار منابع باید پیش از رسیدن به نقطه بحران اجرا شود. اقدام های شدید می توانند موثر باشند، اما بهترین راهبرد آن است که از ابتدا بهره برداری از طبیعت بر پایه علم، احتیاط و مسئولیت پذیری طراحی شود.
