شهر روتردام هلند که به معماری مدرن، ساختمان های متفاوت و پروژه های جسورانه شهری شهرت دارد، قرار است در سال های آینده میزبان یکی از غیر معمول ترین بناهای اروپا باشد. استودیوی معماری MVRDV با طرح «Rotterdam ROCKS!» برنده رقابت بین المللی طراحی یک بنای شاخص جدید شده است؛ ساختمانی شبیه مجموعه ای از صخره های عظیم که قرار است معماری، طبیعت، فضای عمومی و آموزش زیست محیطی را در کنار یکدیگر قرار دهد.

این پروژه با بودجه تقریبی ۲۴۰ میلیون یورو طراحی شده و هدف آن تنها ایجاد یک جاذبه گردشگری تازه نیست. طراحان می خواهند این ساختمان به محلی برای افزایش آگاهی عمومی درباره بحران اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و ضرورت تغییر شیوه زندگی انسان تبدیل شود. به همین دلیل، بخش مهمی از طراحی بنا به پوشش گیاهی، ذخیره آب، ایجاد زیستگاه برای جانوران و استفاده از فناوری های ساخت کم کربن اختصاص دارد.

طرح Rotterdam ROCKS چیست؟

طرح برنده MVRDV از هفت حجم بزرگ و سنگ مانند تشکیل شده است که روی یکدیگر قرار می گیرند و منظره ای شبیه صخره های طبیعی ایجاد می کنند. این حجم ها تنها عناصر تزئینی نیستند، بلکه فضاهای داخلی، تراس ها، مسیرهای عمومی و بخش های مختلف پروژه را در خود جای می دهند.

فرم متخلخل و لایه لایه ساختمان به نور، هوا، آب و پوشش گیاهی اجازه می دهد در بخش های مختلف مجموعه جریان پیدا کنند. طراحان این پروژه را نوعی «زیست بوم شهری زنده» می دانند که مرز میان ساختمان و طبیعت را تا حد زیادی از بین می برد.

مهم ترین بخش های پیش بینی شده در این پروژه عبارت اند از:

• هفت حجم بزرگ شبیه صخره های طبیعی
• مسیرهای عمومی برای پیاده روی در داخل و اطراف بنا
• تراس های سبز و سکوهای تماشای شهر
• فضاهای نمایشگاهی و فرهنگی
• هتل با حدود ۲۰۰ اتاق
• مرکز همایش و فضاهای برگزاری رویداد
• رستوران، کافه و فودکورت پایدار
• فضای نمایشگاهی فراگیر با نام Elysium

رقابت برای طراحی شگفتی جدید جهان چگونه برگزار شد؟

موسسه اجتماعی Shift رقابت بین المللی طراحی این پروژه را در ژانویه ۲۰۲۵ آغاز کرد. هدف از برگزاری این مسابقه، انتخاب طرحی برای ساخت نخستین «Shift Embassy» بود؛ بنایی عمومی که بتواند مردم را با چالش های زیست محیطی و اجتماعی درگیر کند و راه های پایدارتر زندگی را به نمایش بگذارد.

در مجموع حدود ۸۰ گروه معماری در این رقابت شرکت کردند. پس از بررسی اولیه، پنج استودیوی مطرح به مرحله نهایی راه یافتند و طرح های خود را توسعه دادند. در نهایت هیئت داوران، پیشنهاد MVRDV را به دلیل ترکیب معماری، فضای عمومی، تنوع زیستی و تجربه تعاملی به عنوان طرح برنده انتخاب کرد.

پنج گروه راه یافته به مرحله نهایی شامل موارد زیر بودند:

• MVRDV
• Heatherwick Studio
• Mecanoo
• Office for Political Innovation
• Ecosistema Urbano

هیئت داوران طرح Rotterdam ROCKS را پیشنهادی جسورانه و قدرتمند توصیف کرد که می تواند تخیل بازدیدکنندگان را درگیر کند. به باور داوران، این پروژه مفهوم پایداری را از قالب پیام های خشک و آموزشی خارج می کند و آن را با کشف، سرگرمی و تجربه مستقیم پیوند می دهد.

معماری صخره های زنده چگونه سازمان دهی شده است؟

هفت صخره بزرگ پروژه در اطراف چند مسیر حرکتی اصلی قرار می گیرند. این مسیرها به گونه ای طراحی شده اند که بازدیدکنندگان بتوانند هم از فضاهای داخلی استفاده کنند و هم در تراس ها، باغ ها و مسیرهای بیرونی ساختمان حرکت کنند.

دو مسیر اصلی از میان حجم های سنگ مانند عبور می کنند. یکی از آن ها به فضاهای نمایشگاهی و تجربه های آموزشی اختصاص دارد و مسیر دیگر بخش های اقامتی، پذیرایی و خدماتی را به یکدیگر متصل می کند. مسیر سوم در نمای خارجی ساختمان امتداد پیدا می کند و بازدیدکنندگان را به تراس ها، سکوی تماشا و فضای Elysium می رساند.

در میان صخره ها فضاهایی شبیه غار شکل می گیرد که محل برگزاری نمایشگاه های تعاملی، برنامه های فرهنگی و تجربه های چند رسانه ای خواهد بود. این طراحی باعث می شود گردش در ساختمان به یک تجربه پیوسته تبدیل شود و بازدیدکننده تنها از یک سالن بسته به سالن دیگر منتقل نشود.

نقش ساختمان در افزایش تنوع زیستی

یکی از متفاوت ترین ویژگی های Rotterdam ROCKS، تبدیل نمای ساختمان به بستری برای رشد گیاهان و زندگی جانوران است. در بسیاری از پروژه های معماری، فضای سبز تنها به چند تراس یا بام محدود می شود، اما در این طرح تقریبا تمام پوسته خارجی بنا بخشی از اکوسیستم پروژه خواهد بود.

نمای صخره مانند ساختمان دارای حفره ها، فرورفتگی ها و سطوح متخلخل است. این بخش ها می توانند خاک، آب و گیاهان را در خود نگه دارند و برای پرندگان، حشرات و دیگر جانوران کوچک زیستگاه ایجاد کنند. هدف آن است که بنا به جای اشغال صرف زمین، بخشی از ارزش اکولوژیکی از دست رفته را به محیط بازگرداند.

برخی از اهداف زیست محیطی پروژه عبارت اند از:

• ایجاد زیستگاه برای پرندگان و حشرات
• افزایش پوشش گیاهی در محیط شهری
• نگهداری و مدیریت آب باران
• کاهش گرمای سطحی ساختمان
• پیوند دادن فضای سبز ساحلی با طبقات بالاتر
• استفاده از روش های ساخت با انتشار کربن کمتر

MVRDV هنوز نوع دقیق مصالح و فناوری های سازه ای را اعلام نکرده است. با این حال، تیم طراحی گفته است که پروژه باید جدیدترین راهکارهای ساخت کم کربن را نمایش دهد و عملکرد زیست محیطی آن تنها به ظاهر سبز ساختمان محدود نباشد.

ارتباط پروژه با توسعه محله Waterkant

Rotterdam ROCKS بخشی از طرح توسعه منطقه Waterkant در ساحل جنوبی رود ماس خواهد بود. این محدوده قرار است در سال های آینده به یک محله چند منظوره با فضاهای مسکونی، آموزشی، فرهنگی، تجاری و تفریحی تبدیل شود.

براساس برنامه های منتشر شده، توسعه Waterkant شامل بیش از ۳۵۰۰ واحد مسکونی، مدرسه، ایستگاه حمل و نقل ریلی، ساختمان های اداری، مراکز فرهنگی و فضاهای عمومی خواهد بود. حضور Rotterdam ROCKS در این منطقه می تواند آن را به یکی از مقصدهای مهم گردشگری و فرهنگی روتردام تبدیل کند.

قرار گرفتن پروژه در کنار رودخانه نیز بخش مهمی از طراحی آن است. فضای سبز اطراف بنا به مسیرهای ساحلی متصل می شود و تراس ها، کافه ها و سکوهای تماشا، چشم انداز گسترده ای از رود ماس و خط آسمان شهر در اختیار بازدیدکنندگان قرار می دهند.

آیا Rotterdam ROCKS واقعا یک ساختمان پایدار است؟

ظاهر سبز و استفاده از گیاهان به تنهایی برای تبدیل یک پروژه به ساختمان پایدار کافی نیست. ساخت بنایی با بودجه ۲۴۰ میلیون یورو و ابعاد نزدیک به ۳۰ هزار متر مربع، خود به مصرف حجم زیادی از مصالح و انرژی نیاز دارد. بنابراین موفقیت زیست محیطی پروژه به انتخاب مصالح، روش ساخت، مصرف انرژی و نحوه بهره برداری آن وابسته خواهد بود.

تیم MVRDV اعلام کرده است که در طراحی پروژه به طور هم زمان کاهش انتشار دی اکسید کربن و ایجاد فضای مناسب برای انسان، گیاهان، آب، هوا و جانوران را دنبال می کند. با این حال، اطلاعات کامل درباره میزان کربن نهفته مصالح، انرژی مصرفی ساختمان و اهداف دقیق کاهش انتشار هنوز منتشر نشده است.

به همین دلیل، ارزیابی نهایی پایداری پروژه پس از انتشار جزئیات فنی امکان پذیر خواهد بود. طراحی چشمگیر می تواند توجه عمومی را جلب کند، اما اثربخشی واقعی پروژه باید با داده های قابل اندازه گیری و عملکرد بلند مدت آن سنجیده شود.

زمان ساخت و افتتاح پروژه

در حال حاضر Rotterdam ROCKS در مرحله توسعه و اصلاح طرح قرار دارد. MVRDV پس از انتخاب شدن به عنوان برنده، وارد مرحله بررسی فنی و تکمیل طراحی شده است و قرار است فرایند مشارکت عمومی و گفت و گو با ساکنان محلی نیز انجام شود.

هنوز تاریخ رسمی آغاز عملیات ساختمانی یا زمان افتتاح مجموعه اعلام نشده است. همچنین ممکن است جزئیاتی مانند ابعاد نهایی، مصالح، ظرفیت فضاها و چگونگی اجرای بخش های مختلف در مراحل بعدی تغییر کند. بنابراین تصاویر منتشر شده در حال حاضر، بیشتر نمایانگر طرح مفهومی پروژه هستند و نباید آن ها را نسخه قطعی ساختمان دانست.

جمع بندی

پروژه Rotterdam ROCKS را می توان یکی از جاه طلبانه ترین طرح های معماری جدید روتردام دانست. این بنا با ترکیب هفت صخره عظیم، فضاهای نمایشگاهی، هتل، مرکز همایش، مسیرهای عمومی و تراس های سبز تلاش می کند معماری را به ابزاری برای آموزش و افزایش آگاهی درباره بحران اقلیمی تبدیل کند.

نقطه قوت اصلی پروژه، تبدیل ساختمان به یک فضای عمومی و اکوسیستم شهری است؛ فضایی که انسان، گیاه، آب و جانوران را در کنار یکدیگر قرار می دهد. با این حال، ارزش واقعی این طرح زمانی مشخص خواهد شد که جزئیات مصالح، میزان انتشار کربن، روش تامین انرژی و برنامه نگهداری آن منتشر شود. اگر اهداف اعلام شده به درستی اجرا شوند، شگفتی جدید روتردام می تواند فراتر از یک جاذبه معماری عمل کند و به الگویی برای طراحی ساختمان های عمومی در عصر بحران اقلیم تبدیل شود.