نخستین تصویر از قلعه فردریکسبورگ معمولاً خود ساختمان نیست؛ انعکاس آن روی آب است. دیوارهای آجری سرخ، بامهای مسی سبزرنگ و برجهایی که از میان دریاچه بالا آمدهاند، باعث میشوند مجموعه از بعضی زاویهها بیشتر به یک شهر سلطنتی شناور شباهت داشته باشد تا یک قصر معمولی.
قلعه فردریکسبورگ یا Frederiksborg Castle در شهر هیلرود و روی سه جزیره کوچک در دریاچه قلعه، Slotssøen، قرار دارد. این بنا در فاصلهای مناسب برای یک سفر یکروزه از کپنهاگ ساخته شده و امروز بزرگترین مجموعه معماری رنسانس در منطقه نوردیک و محل استقرار موزه تاریخ ملی دانمارک است.
زیبایی فردریکسبورگ تنها به نمای بیرونی آن محدود نمیشود. پشت این ظاهر آرام، داستان تولد یک پادشاه، نمایش قدرت سلطنتی، آتشسوزی ویرانگر، بازسازی ملی و ورود بنیانگذار کارلسبرگ به یکی از مهمترین پروژههای فرهنگی دانمارک قرار دارد.
از اقامتگاه شکاری فردریک دوم تا قصر باشکوه کریستیان چهارم
تاریخ فردریکسبورگ پیش از ساختهشدن کاخی که امروز میبینیم آغاز شده بود. در سال ۱۵۶۰، فردریک دوم ملک هیلرودشولم را خرید و آن را پس از چند مرحله بازسازی به اقامتگاهی سلطنتی و محل شکار تبدیل کرد. او نام مجموعه را با الهام از نام خود، فردریکسبورگ گذاشت.
پسر او، کریستیان چهارم، در سال ۱۵۷۷ در همین مجموعه متولد شد. کریستیان چهارم پس از رسیدن به سلطنت، تصمیم گرفت ساختمان نسبتاً ساده پدرش را به قصری متناسب با جایگاه یک پادشاه قدرتمند اروپایی تبدیل کند. از حدود سال ۱۶۰۰، بخش عمده بناهای قدیمی تخریب شد و عملیات ساخت مجموعه رنسانسی جدید آغاز گردید.
ساخت قسمتهای اصلی تا حدود سال ۱۶۲۰ ادامه داشت و تکمیل کل پروژه چند سال بیشتر طول کشید. فردریکسبورگ پس از آن نزدیک به یک قرن بهعنوان اقامتگاه سلطنتی مورد استفاده قرار گرفت.
فردریک دوم بنیان مجموعه اولیه را گذاشت، اما سازنده بنای رنسانسی فعلی کریستیان چهارم بود. نسبتدادن کل قلعه امروزی به فردریک دوم، یکی از اشتباهات رایج در معرفی این جاذبه است.
آتش سوزی سال ۱۸۵۹؛ شبی که بیشتر قصر از بین رفت
فردریکسبورگ تا اواخر قرن هجدهم بهتدریج اهمیت خود را بهعنوان اقامتگاه سلطنتی از دست داد و بخشی از آن برای نگهداری مجموعه پرترههای سلطنتی به کار رفت. در میانه قرن نوزدهم، فردریک هفتم و همسرش لوئیز راسموسن دوباره در قلعه ساکن شدند و برای قابلتحمل کردن سرمای اتاقهای وسیع، بخاریها و منابع گرمایشی جدیدی در ساختمان نصب کردند.
در سال ۱۸۵۹، یکی از همین منابع گرمایشی زمینه آتشسوزی بزرگی را فراهم کرد. حریق قسمت وسیعی از فضای داخلی را سوزاند و در بعضی بخشها فقط دیوارهای بیرونی باقی ماند. کلیسای قلعه و تالار بار عام از معدود فضاهایی بودند که آسیب محدودی دیدند و بخش مهمی از تزئینات اصلی خود را حفظ کردند.
بازسازی قلعه به یک پروژه ملی تبدیل شد. برای تأمین هزینهها، کمکهای مردمی و برنامه بختآزمایی عمومی برگزار شد. سپس جی.سی. یاکوبسن، آبجوساز و بنیانگذار شرکت کارلسبرگ، پیشنهاد داد هزینه بازسازی و تأسیس یک موزه تاریخ ملی در قلعه را تأمین کند. عملیات بازسازی زیر نظر معمار فردیناند ملدال انجام شد و بخشهای ازدسترفته با استفاده از اسناد، نقاشیها و تصاویر تاریخی بازآفرینی شدند.
این نکته در بازدید اهمیت دارد: تمام فضاهای باشکوهی که امروز دیده میشوند، به یک اندازه اصیل نیستند. کلیسا و تالار بار عام بخش زیادی از تزئینات تاریخی خود را حفظ کردهاند، اما تالار بزرگ و شماری از اتاقها حاصل بازسازی دقیق پس از آتشسوزی هستند.
موزه تاریخ ملی دانمارک؛ روایت ۵۰۰ سال تاریخ با چهره ها
موزه تاریخ ملی در سال ۱۸۷۸ در قلعه فردریکسبورگ تأسیس شد و همچنان یکی از بخشهای مستقل بنیاد کارلسبرگ به شمار میرود. مجموعه موزه حدود ۵۰۰ سال از تاریخ دانمارک را از طریق پرترهها، نقاشیهای تاریخی، مبلمان، اشیای تزئینی و آثار هنرهای کاربردی روایت میکند.
شیوه روایت موزه با بسیاری از موزههای تاریخی تفاوت دارد. بازدیدکننده تاریخ را تنها از طریق متن، تاریخ جنگها یا فهرست پادشاهان دنبال نمیکند؛ بلکه با چهره سیاستمداران، دانشمندان، هنرمندان، اعضای خاندان سلطنتی و شخصیتهای فرهنگی روبهرو میشود.
با حرکت در طبقات، پوشش افراد، حالت چهرهها، شیوه نمایش قدرت و حتی اندازه تابلوها تغییر میکند. همین ترتیب زمانی کمک میکند تحولات جامعه دانمارک از حکومت سلطنتی مطلقه تا دوره معاصر، به شکلی ملموستر دیده شود.
معماری قلعه ی فردریکسبورگ
فردریکسبورگ یکی از شاخصترین نمونههای رنسانس هلندی در شمال اروپا است. دیوارهای آجری سرخ، تزئینات ماسهسنگی روشن، شیروانیهای منحنی، برجهای باریک و بامها و منارههای پوشیده از مس، شخصیت اصلی نمای بیرونی را شکل میدهند.
با این حال، معماری بنا صرفاً تقلیدی از نمونههای هلندی نبود. عناصر سنتی معماری دانمارک، از جمله برجهای پلکان بیرونی، در کنار تزئینات وارداتی قرار گرفتند و هویتی متناسب با دربار کریستیان چهارم ساختند. طاقهای پیروزی، ورودیهای باشکوه و تعداد زیاد منارهها، همگی بخشی از زبان نمادین ساختمان بودند. مرکز معماری دانمارک، برجهای متعدد بنا را نشانههایی بصری از عصای سلطنتی و اقتدار پادشاه توصیف میکند.
در نمای قلعه تقریباً هیچ چیز تصادفی به نظر نمیرسد. مجسمهها، فوارهها، نشانهای سلطنتی، کتیبهها و تناسب حیاطها قرار بود تصویری روشن از ثروت، نظم و جایگاه پادشاه دانمارک و نروژ ارائه دهند.
در قلعه فردریکسبورگ چه چیزهایی ببینیم؟
بازدید کامل مجموعه به چند ساعت زمان نیاز دارد. با این حال، بعضی بخشها نقش مهمتری در شناخت تاریخ و معماری فردریکسبورگ دارند.
کلیسای قلعه؛ اصیل ترین فضای باقی مانده
کلیسای فردریکسبورگ تقریباً بدون آسیب جدی از آتشسوزی سال ۱۸۵۹ جان سالم به در برد. محراب آن از طلا، نقره و چوب آبنوس ساخته شده و اثر زرگر هامبورگی، یاکوب مورس، در سال ۱۶۰۶ است. ارگ تاریخی کومپنیوس نیز در سال ۱۶۱۰ ساخته شد و هنوز در کلیسا قرار دارد. طبق برنامه رسمی، پنجشنبهها ساعت ۱۳:۳۰ اجرای کوتاهی با این ارگ برگزار میشود که برای دارندگان بلیط موزه هزینه جداگانه ندارد.
در دوره سلطنت مطلقه، پادشاهان دانمارک در این کلیسا تدهین میشدند. از اواخر قرن هفدهم نیز نشانهای شوالیههای نشان فیل و نشان دنبروگ روی دیوارهای کلیسا نصب شدهاند. این نشانها فقط تزئین نیستند؛ هرکدام به فردی واقعی و بخشی از تاریخ سیاسی یا فرهنگی دانمارک مربوطاند.
تالار بزرگ؛ بازسازی شکوه از دست رفته
تالار بزرگ یا Great Hall بالای کلیسا قرار دارد و در گذشته محل مهمانیها، رقصها و مراسم رسمی دربار بود. سقف پرجزئیات، پردههای نقشدار، چلچراغها، شومینه بزرگ و جایگاه نوازندگان، تصویری از تشریفات دربار کریستیان چهارم ارائه میکنند.
بخش عمده تالار در آتشسوزی از بین رفت و تزئینات فعلی با تکیه بر تصاویر و نقاشیهای پیش از حادثه بازسازی شد. به همین دلیل تالار بزرگ هم یک فضای تاریخی است و هم نمونهای قابلتوجه از شیوه بازآفرینی میراث معماری در قرن نوزدهم.
تالار بار عام؛ ترکیبی از هنر و فناوری درباری
تالار بار عام یا Audience Hall یکی از فضاهایی بود که از آتشسوزی بزرگ جان سالم به در برد. این تالار باروک برای دیدارهای رسمی پادشاه استفاده میشد و دارای تزئینات گچبری و منبتکاری هنرمندان فرانسوی و ایتالیایی است.
یکی از عجیبترین اشیای تالار، صندلی بالابر سلطنتی متعلق به سال ۱۶۹۳ است. پادشاه میتوانست با کمک این سازوکار خود را به طبقه بالاتر منتقل کند؛ چون حتی دربار سلطنتی نیز گاهی به چیزی شبیه آسانسور نیاز داشت، هرچند ظاهراً با تزئینات بیشتر و مقررات کمتر.
فواره نپتون؛ نمایش نمادین قدرت دانمارک
فواره نپتون در حیاط بیرونی یکی از عناصر شاخص مجموعه است. این فواره در دوران کریستیان چهارم بهعنوان نمادی از قدرت دریایی دانمارک ساخته شد. نسخه اصلی مجسمهها در جریان جنگهای قرن هفدهم به سوئد منتقل شد و آنچه امروز در حیاط دیده میشود، نسخهای بازسازیشده است.
قرارگرفتن فواره در محور ورودی باعث میشود پیش از ورود به اتاقهای سلطنتی، پیام سیاسی بنا کاملاً روشن باشد: این مجموعه برای نمایش قدرت ساخته شده بود، نه فقط اقامت راحت خانواده پادشاه.
باغ باروک؛ نظم هندسی در برابر طبیعت
باغ باروک فردریکسبورگ در سال ۱۷۲۰ به طراحی یوهان کورنلیوس کریگر شکل گرفت. برای ساخت آن، کاخ تفریحی قدیمی کریستیان چهارم تخریب شد و باغی پلکانی با مسیرهای مستقیم، پرچینهای متقارن و فرمهای هندسی جای آن را گرفت.
باغ در اواخر قرن هجدهم رو به ویرانی رفت و سرانجام در دهه ۱۹۹۰ بر اساس طرح تاریخی بازسازی شد. در بخشهای پایینتر، حروف اول نام چهار پادشاه و ملکه دانمارک با پرچینها طراحی شده است.
در کنار این باغ منظم، یک باغ منظره به سبک انگلیسی قرار دارد. تفاوت این دو فضا کاملاً محسوس است: باغ باروک تلاش انسان برای کنترل طبیعت را نشان میدهد، اما باغ انگلیسی با درختان نامنظم، دریاچههای کوچک و مسیرهای نرمتر، طبیعتی آزادتر و احساسیتر میسازد.
برای دیدن نمای کامل قلعه و انعکاس آن در دریاچه، بهتر است باغ را فقط بهعنوان بخش پایانی بازدید در نظر نگیرید. بعضی از بهترین زاویههای مجموعه از تراسهای باغ باروک دیده میشوند.
چرا فردریکسبورگ روی سه جزیره ساخته شده است؟
ساخت مجموعه روی سه جزیره، فقط یک انتخاب تصویری برای زیباتر شدن انعکاس ساختمان در آب نبود. تقسیم فضا میان جزیرهها، امکان جداکردن بخشهای تشریفاتی، حکومتی، خدماتی و اقامتگاه سلطنتی را فراهم میکرد.
کاخ اصلی در شمالیترین جزیره ساخته شد. سه بال اصلی آن شامل بخش اقامتگاه پادشاه، بال کلیسا و تالار ضیافت و بال شاهزادهخانم بود. ساختمانهای اداری و اقامتگاه مسئول قلعه در جزیره میانی قرار گرفتند و بخشی از بناهای دوره فردریک دوم نیز در جزیره جنوبی باقی ماندند. پلها، برج ورودی و حیاطهای متوالی، حرکت بازدیدکننده به سوی ساختمان اصلی را به نوعی مراسم ورود تبدیل میکردند.
از نظر معماری، آب در این مجموعه هم مرز ایجاد میکند و هم قدرت بنا را افزایش میدهد. هرچه فرد به بخش اصلی نزدیکتر میشود، برجها و نمای سلطنتی با شکوه بیشتری در برابرش ظاهر میشوند. به بیان دیگر، فردریکسبورگ فقط محل زندگی پادشاه نبود؛ خود ساختمان برای نمایش اقتدار او طراحی شده بود.
نتیجه گیری
قلعه فردریکسبورگ فقط یک بنای تاریخی در شمال دانمارک نیست؛ بلکه ترکیبی از معماری رنسانسی، تاریخ سلطنتی و یک موزه ملی زنده است که در دل طبیعتی آرام و روی سه جزیره کوچک شکل گرفته است. این مجموعه از یک اقامتگاه ساده شکار در زمان فردریک دوم آغاز شد و در دوره کریستیان چهارم به یکی از باشکوهترین کاخهای شمال اروپا تبدیل شد؛ سپس با آتشسوزی بزرگ قرن نوزدهم تقریباً از نو متولد شد و امروز بهعنوان موزه تاریخ ملی دانمارک شناخته میشود.
آنچه فردریکسبورگ را متمایز میکند، فقط زیبایی ظاهری یا انعکاس آن در دریاچه نیست، بلکه لایههای تاریخی آن است؛ از نمایش قدرت پادشاهان دانمارک گرفته تا بازسازی ملی با حمایت کارلسبرگ و تبدیل شدن به یک مرکز فرهنگی مهم. در کنار این تاریخ پرفرازونشیب، باغ باروک، تالارهای باشکوه، کلیسای سلطنتی و موقعیت منحصربهفرد آن در هیلرود، تجربهای کامل برای بازدیدکننده ایجاد میکند.
