صنعت گردشگری ایران در ماه های اخیر با یکی از سخت ترین دوره های خود روبه رو شده است. کاهش قدرت خرید مردم، افزایش نرخ ارز، نوسان قیمت پرواز و اقامت و همچنین پیامدهای شرایط ناپایدار منطقه باعث شده تقاضا برای بسیاری از سفرها به شکل محسوسی کاهش پیدا کند.

در این میان، دفاتر خدمات مسافرتی و آژانس های گردشگری بیش از بسیاری از بخش های دیگر زنجیره سفر تحت فشار قرار گرفته اند. این دفاتر حتی زمانی که فروش متوقف می شود، همچنان با هزینه هایی مانند حقوق کارکنان، بیمه، مالیات، اجاره و هزینه نگهداری دفتر مواجه هستند.

بر اساس اظهارات رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران، از حدود ۶ هزار آژانس دارای پروانه ثبت شده، شاید تنها حدود یک ششم آنها در شرایط فعلی واقعا فعال باشند. این وضعیت نشان می دهد بحران گردشگری فقط به کاهش تعداد مسافران محدود نشده و به مرحله تعطیلی یا توقف فعالیت بخشی از کسب و کارهای این حوزه رسیده است.

چه اتفاقی برای آژانس های مسافرتی افتاده است؟

آژانس های مسافرتی معمولا از محل فروش بلیت، تور، خدمات اقامتی، بیمه مسافرتی و سایر خدمات مرتبط با سفر درآمد کسب می کنند. بنابراین هر عاملی که تعداد سفرها را کاهش دهد، مستقیما درآمد این کسب و کارها را تحت تاثیر قرار می دهد.

در شرایط فعلی، کاهش تقاضا همزمان با افزایش هزینه های عملیاتی اتفاق افتاده است. یعنی آژانس ها از یک طرف مشتری کمتری دارند و از طرف دیگر نمی توانند به همان نسبت هزینه های خود را کاهش دهند. نتیجه این وضعیت، کاهش شدید نقدینگی و افزایش فشار مالی بر دفاتر گردشگری است.

به گفته بهروز صفری، رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران، از حدود ۶ هزار آژانس دارای پروانه ثبت شده، تنها حدود یک ششم آنها در حال حاضر فعال هستند. او همچنین از افزایش خرید و فروش مجوز آژانس های مسافرتی با قیمت های پایین خبر داده است.

چرا نوسان ارز به آژانس های گردشگری ضربه زده است؟

نرخ ارز یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر بازار سفرهای خارجی در ایران است. زمانی که ارزش ریال در برابر ارزهای خارجی کاهش پیدا می کند، هزینه بسیاری از خدمات سفر برای مسافر ایرانی افزایش می یابد.

قیمت بلیت هواپیما، هتل، خدمات زمینی، بیمه و بسیاری از هزینه های سفر خارجی به صورت مستقیم یا غیر مستقیم تحت تاثیر ارز قرار دارند. در نتیجه، افزایش نرخ ارز می تواند یک تور خارجی را در مدت کوتاهی از گزینه ای قابل دسترس برای بخشی از مردم به سفری پرهزینه تبدیل کند.

از طرف دیگر، آژانس ها نیز نمی توانند همیشه قیمت نهایی خدمات را با سرعت تغییرات بازار اصلاح کنند. فاصله میان زمان خرید خدمات و زمان فروش آنها می تواند ریسک مالی ایجاد کند و برنامه ریزی برای تورهای آینده را دشوارتر سازد.

کاهش قدرت خرید مردم چگونه بازار سفر را کوچک کرد؟

سفر برای بسیاری از خانوارها در گروه هزینه های قابل حذف یا قابل تعویق قرار می گیرد. زمانی که هزینه های مسکن، خوراک، حمل و نقل و سایر نیازهای ضروری افزایش پیدا می کند، بودجه اختصاص داده شده به تفریح و سفر معمولا کاهش می یابد.

این مسئله فقط سفرهای خارجی را تحت تاثیر قرار نمی دهد. افزایش هزینه حمل و نقل، اقامت، غذا و خدمات گردشگری می تواند سفرهای داخلی را نیز برای بخشی از مردم گران تر کند.

به همین دلیل، آژانس های مسافرتی با کاهش تقاضا در بخش های مختلف بازار مواجه شده اند. مسافری که توان پرداخت هزینه یک سفر را ندارد، معمولا با کاهش قیمت جزئی نیز به بازار برنمی گردد؛ زیرا مسئله اصلی، کاهش قدرت خرید است.

لغو سفرها چه خسارتی به آژانس ها وارد کرد؟

یکی از پیچیده ترین مشکلات آژانس های مسافرتی مربوط به سفرهایی است که پس از خرید توسط مسافر لغو شده اند. در چنین شرایطی، مسافر معمولا برای دریافت پول خود به آژانس مراجعه می کند، اما آژانس در بسیاری از موارد تنها واسطه فروش خدمات بوده است.

بخشی از وجه پرداخت شده ممکن است نزد ایرلاین، هتل یا شرکت ارائه دهنده خدمات باقی مانده باشد. بنابراین آژانس برای بازپرداخت کامل وجه، گاهی مجبور است ابتدا پول خود را از ارائه دهنده اصلی خدمات دریافت کند.

بهروز صفری در همین زمینه گفته است که بخشی از شکایت های مسافران متوجه آژانس ها شده، در حالی که پول خدمات در بسیاری از موارد نزد ایرلاین ها و هتل ها قرار دارد. به گفته او، برخی شرکت های هواپیمایی نیز به جای بازگرداندن وجه، اعتبار خرید یا Credit ارائه کرده اند که استفاده از آن به برقراری مجدد و گسترده پروازها وابسته است.

خسارت ۲۰ هزار میلیارد ریالی به دفاتر خدمات مسافرتی

بر اساس آمار اعلام شده از سوی انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی تهران، میزان خسارت وارد شده به دفاتر در پی تحولات اخیر حدود ۲۰ هزار میلیارد ریال برآورد شده است.

این رقم نشان می دهد که آثار بحران تنها متوجه فروشندگان بلیت و تور نیست. دفاتر گردشگری در چنین شرایطی حتی با توقف درآمد، همچنان باید هزینه های جاری خود را پرداخت کنند.

حقوق کارکنان، بیمه، مالیات، اجاره محل فعالیت، هزینه های اداری و سایر مخارج ثابت از جمله هزینه هایی هستند که با کاهش فروش به صورت خودکار حذف نمی شوند. به همین دلیل، ادامه فعالیت برای دفاتری که برای مدت طولانی فروش کافی ندارند، می تواند از نظر اقتصادی بسیار دشوار باشد.

چرا برخی آژانس ها به فروش مجوز روی آورده اند؟

وقتی یک دفتر گردشگری نمی تواند از فعالیت روزمره خود درآمد کافی ایجاد کند، ارزش اقتصادی ادامه فعالیت آن کاهش پیدا می کند. در چنین شرایطی، مجوز فعالیت می تواند به یکی از دارایی هایی تبدیل شود که مالک برای خروج از بازار یا کاهش زیان خود به فروش آن فکر می کند.

رئیس انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران نیز از شکل گیری بازار خرید و فروش مجوز آژانس ها با قیمت های پایین خبر داده است.

البته خرید مجوز به تنهایی به معنای موفقیت یک کسب و کار گردشگری نیست. ادامه فعالیت یک آژانس به عواملی مانند تقاضای بازار، دسترسی به پرواز، روابط با تامین کنندگان، سرمایه در گردش، نیروی انسانی و توانایی فروش خدمات بستگی دارد.

چرا قیمت هتل ها و تورها افزایش پیدا کرده است؟

افزایش هزینه های نگهداری و بهره برداری از مراکز اقامتی، هزینه حمل و نقل، نوسانات ارز و رشد عمومی قیمت کالاها و خدمات همگی می توانند روی قیمت نهایی سفر اثر بگذارند.

هتل ها نیز برای ادامه فعالیت خود با هزینه های مختلفی مانند انرژی، نیروی انسانی، تعمیرات، مواد غذایی و نگهداری ساختمان مواجه هستند. افزایش این هزینه ها در نهایت می تواند قیمت اقامت را بالا ببرد.

در بازار تور نیز افزایش قیمت بلیت و خدمات اقامتی باعث می شود قیمت نهایی بسته سفر افزایش پیدا کند. در نتیجه، یک چرخه شکل می گیرد: افزایش هزینه سفر باعث کاهش تقاضا می شود و کاهش تقاضا نیز فشار بیشتری بر دفاتر و ارائه دهندگان خدمات گردشگری وارد می کند.

وضعیت صدور ویزا چه تاثیری بر بازار گردشگری دارد؟

بازار سفرهای خارجی تنها به قیمت بلیت و هتل وابسته نیست. امکان دریافت ویزا و اطمینان از برگزاری سفر نیز نقش مهمی در تصمیم مسافران دارد.

در دوره های بی ثباتی، تغییر در برنامه پروازها، محدودیت های عملیاتی و کند شدن روندهای کنسولی می تواند باعث شود مسافران برنامه سفر خود را به تعویق بیندازند. برای آژانس ها نیز فروش تور در شرایطی که وضعیت پرواز یا صدور ویزا قطعی نیست، ریسک بیشتری ایجاد می کند.

به همین دلیل، بازگشت بازار گردشگری به شرایط عادی تنها با کاهش یک عامل مانند نرخ ارز اتفاق نمی افتد و به ثبات مجموعه ای از عوامل نیاز دارد.

نتیجه گیری

تعطیلی یا کاهش فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی را نمی توان تنها به کاهش علاقه مردم به سفر نسبت داد. افزایش نرخ ارز، کاهش قدرت خرید، بالا رفتن هزینه اقامت و حمل و نقل، لغو سفرها، مشکلات بازپرداخت وجه و ادامه هزینه های ثابت، مجموعه ای از فشارها را به این صنف وارد کرده است.

بر اساس اظهارات انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی استان تهران، بخش بزرگی از آژانس های دارای مجوز در شرایط فعلی فعال نیستند و میزان خسارت وارد شده نیز حدود ۲۰ هزار میلیارد ریال برآورد شده است. در چنین شرایطی، فروش برخی مجوزها با قیمت پایین نیز می تواند نشانه ای از دشوار شدن ادامه فعالیت برای بخشی از فعالان این بازار باشد.

آینده بازار آژانس های مسافرتی بیش از هر چیز به بازگشت ثبات و تقاضای موثر وابسته است. تا زمانی که هزینه سفر برای خانوارها قابل پیش بینی و قابل پرداخت نباشد و فعالیت پروازها و خدمات گردشگری نیز ثبات کافی نداشته باشد، انتظار رونق گسترده در این صنعت چندان واقع بینانه نیست.