مازندران یکی از مهم ترین مقاصد سفر در ایران است؛ استانی که در بیشتر تعطیلات و فصل تابستان، جاده های منتهی به آن با حجم بالایی از خودرو روبه رو می شوند. دریا، جنگل های هیرکانی، کوهستان، روستاهای ییلاقی، آبشارها، تالاب ها، غذاهای محلی و جاذبه های تاریخی، مجموعه ای کم نظیر برای جذب گردشگر ایجاد کرده اند.

با این حال، شلوغی جاده ها به تنهایی نمی تواند نشانه رونق اقتصاد گردشگری باشد. ممکن است میلیون ها خودرو وارد استان شوند، اما بخش قابل توجهی از مسافران اقامت کوتاهی داشته باشند یا هزینه سفر خود را خارج از زنجیره کسب و کارهای محلی صرف کنند.

به همین دلیل مسئله اصلی مازندران دیگر «جذب گردشگر» نیست؛ بلکه تبدیل جریان سفر به اقامت بیشتر، هزینه کرد بیشتر و درآمد پایدار برای جامعه محلی است.

۲۶ میلیون تردد؛ عددی که نباید با تعداد گردشگران اشتباه گرفته شود

آمار تردد در جاده های مازندران نشان می دهد تقاضای سفر به این استان همچنان بسیار بالاست. طبق اعلام پلیس، طی پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ بیش از ۲۶ میلیون تردد در مبادی ورودی و خروجی استان ثبت شده است. این آمار، بدون احتساب ترددهای داخل شهرها، نشان دهنده حجم بالای رفت و آمد در شبکه جاده ای مازندران است.

البته این عدد به معنای ورود ۲۶ میلیون گردشگر نیست. سامانه های ترددشمار، عبور وسایل نقلیه را ثبت می کنند و این رفت و آمدها می تواند شامل سفرهای کاری، حمل کالا، سفرهای روزانه و رفت و برگشت یک خودرو نیز باشد.

با این حال، داده های راهداری نیز تصویر مشابهی ارائه می کند. از ابتدای فروردین تا پایان تیرماه ۱۴۰۵ بیش از ۲۰ میلیون و ۹۱۷ هزار وسیله نقلیه از مبادی ورودی و خروجی استان تردد کرده اند.

بنابراین مسئله کمبود تقاضا نیست. مازندران بازار سفر بسیار بزرگی دارد، اما هنوز میان «تعداد مسافر» و «ارزش اقتصادی ایجاد شده در مقصد» فاصله وجود دارد.

گردشگر عبوری با گردشگر ماندگار فرق دارد

ارزش اقتصادی گردشگری فقط با تعداد افرادی که وارد یک مقصد می شوند اندازه گیری نمی شود. مدت اقامت، میزان هزینه کرد، تعداد خدماتی که گردشگر دریافت می کند و سهم کسب و کارهای محلی از این هزینه ها، شاخص های مهم تری برای سنجش اثر اقتصادی گردشگری هستند.

این تفاوت در مازندران اهمیت بیشتری دارد، زیرا بخش قابل توجهی از سفرها به صورت کوتاه مدت یا عبوری انجام می شود. مسافری که چند ساعت در استان توقف می کند، طبیعتا فرصت کمتری برای استفاده از اقامتگاه، رستوران، راهنمای گردشگری، صنایع دستی و سایر خدمات محلی دارد.

از طرف دیگر، اگر یک گردشگر دو یا سه شب بیشتر بماند، هزینه سفر او میان بخش های مختلف اقتصاد مقصد توزیع می شود و درآمد ایجاد شده تنها به یک کسب و کار محدود نمی ماند.

نتایج طرح آمارگیری از گردشگران ملی در بهار ۱۴۰۴ نیز نشان می دهد مازندران در میان مقاصد اصلی سفرهای داخلی کشور قرار داشته است و در میان استان های دارای بیشترین سفر با اقامت شبانه نیز جایگاه بالایی داشته است.

اقامت بیشتر، حلقه مفقوده اقتصاد گردشگری مازندران

افزایش مدت اقامت می تواند یکی از مهم ترین راه های تبدیل موج سفر به درآمد محلی باشد. گردشگری که برای چند روز در یک مقصد می ماند، علاوه بر اقامت، برای غذا، حمل و نقل، تفریح، خرید، بازدید از جاذبه ها و محصولات محلی نیز هزینه می کند.

اهمیت این موضوع زمانی روشن تر می شود که بدانیم در نوروز ۱۴۰۵ حدود ۱۳ میلیون و ۴۸۰ هزار نفر شب اقامت رسمی و غیررسمی در مازندران ثبت شده است. همچنین در روزهای پایانی تابستان ۱۴۰۵، میانگین اشغال ظرفیت های اقامتی استان حدود ۸۰ درصد اعلام شد.

این ارقام نشان می دهد بازار اقامت در مازندران ظرفیت قابل توجهی دارد. اما چالش اصلی این است که این اقامت به تجربه کامل مقصد و افزایش هزینه کرد در کسب و کارهای محلی منجر شود.

برای رسیدن به این هدف، روستا، غذای محلی، صنایع دستی، طبیعت، کشاورزی، میراث فرهنگی و فعالیت های تفریحی باید در قالب یک «بسته تجربه» به گردشگر عرضه شوند؛ نه اینکه هرکدام جدا و بدون ارتباط با دیگری باقی بمانند.

اقتصاد گردشگری فقط هتل و ویلا نیست

یکی از خطاهای رایج در سیاست گذاری گردشگری، محدود کردن این صنعت به هتل و اقامتگاه است. در حالی که گردشگری می تواند زنجیره گسترده ای از فعالیت های اقتصادی را فعال کند.

وقتی گردشگر در یک روستا اقامت می کند، ممکن است از محصولات کشاورزی همان منطقه خرید کند، غذای محلی سفارش دهد، از صنایع دستی استفاده کند، راهنمای محلی بگیرد و برای بازدید از جاذبه های اطراف هزینه پرداخت کند.

به این ترتیب، پول گردشگر چند بار در اقتصاد محلی گردش می کند. یونسکو نیز در بررسی اثرات اقتصادی گردشگری بر میراث جهانی، بر همین زنجیره تاکید کرده و گردشگری را عامل ایجاد اشتغال مستقیم در اقامت و خدمات و اشتغال غیرمستقیم در بخش هایی مانند کشاورزی، تولید مواد غذایی، صنایع خلاق و خرده فروشی می داند.

بنابراین موفقیت گردشگری مازندران را نباید فقط با تعداد گردشگران سنجید؛ بلکه باید پرسید چه مقدار از هزینه گردشگر در داخل استان باقی می ماند.

توسعه گردشگری نباید به قیمت نابودی طبیعت تمام شود

مازندران با یک تناقض جدی روبه رو است. طبیعت، مهم ترین سرمایه گردشگری استان است، اما افزایش بی برنامه سفر و ساخت و ساز می تواند همین سرمایه را تهدید کند.

جنگل های هیرکانی، منابع آب، سواحل، مراتع و زمین های کشاورزی فقط منظره هایی برای عکاسی نیستند؛ بلکه زیرساخت طبیعی گردشگری مازندران محسوب می شوند.

به همین دلیل توسعه گردشگری باید با ظرفیت محیط زیست هماهنگ باشد. توزیع سفر میان مقاصد مختلف، تقویت روستاهای هدف گردشگری، توسعه حمل و نقل عمومی، مدیریت پسماند و جلوگیری از ساخت و ساز بی ضابطه می تواند به کاهش فشار بر مناطق پرتراکم کمک کند.

تجربه جهانی نیز نشان می دهد توسعه گردشگری زمانی می تواند به اقتصاد محلی کمک کند که همزمان با حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگی پیش برود. یونسکو بر نقش گردشگری در ایجاد اشتغال و درآمد محلی تاکید دارد، اما مشارکت جوامع محلی و مدیریت صحیح مقصد را نیز برای تحقق این اثر ضروری می داند.

راه حل مسافر بیشتر نیست، ارزش بیشتر از هر مسافر است

مازندران برای اثبات جذابیت خود دیگر نیازی به تبلیغ گسترده ندارد. حجم تردد جاده ای، آمار سفر و تقاضای اقامت نشان می دهد این استان یکی از شناخته شده ترین مقاصد گردشگری داخلی کشور است.

چالش اصلی اکنون باید تغییر کند. به جای اینکه موفقیت گردشگری فقط با تعداد مسافران سنجیده شود، باید شاخص هایی مانند مدت اقامت، میزان هزینه کرد، تعداد تجربه های گردشگری، سهم کسب و کارهای محلی و توزیع درآمد در نقاط مختلف استان نیز مورد توجه قرار گیرد.

اگر گردشگر فقط وارد مازندران شود، چند ساعت در جاده بماند، تصویری از ساحل یا جنگل بگیرد و سپس خارج شود، استان بیشتر با هزینه های سفر مواجه می شود تا منافع اقتصادی آن. اما اگر همان گردشگر دو یا سه روز بیشتر بماند، در اقامتگاه محلی ساکن شود، غذای بومی بخورد، از جاذبه های فرهنگی بازدید کند و محصولات محلی بخرد، سفر او به یک زنجیره اقتصادی تبدیل خواهد شد.