عملیات مرمت اضطراری و حفاظت از تزیینات آسیب دیده کاخ چهلستون اصفهان به پایان رسیده است. این اقدامات با هدف جلوگیری از گسترش خسارت های وارد شده در جریان جنگ چهل روزه، تثبیت رنگ ها، پاک سازی نقوش تاریخی و مهار ریزش گچ بری ها انجام شد. با پایان این مرحله از عملیات حفاظتی، مجموعه تاریخی چهلستون بار دیگر برای پذیرش گردشگران آماده شده است.

آسیب های وارد شده به بخش هایی از این اثر تاریخی، به ویژه تزیینات تالار اصلی، درها و پنجره ها، ضرورت اجرای اقدامات فوری را افزایش داده بود. کارشناسان میراث فرهنگی تلاش کردند با استفاده از روش های تخصصی و رعایت اصول حفاظت آثار تاریخی، وضعیت موجود را تثبیت کنند و مانع از تخریب بیشتر بخش های آسیب دیده شوند.

جنگ چهل روزه چه آسیب هایی به کاخ چهلستون وارد کرد؟

بر اساس توضیحات مصطفی هادی پور، مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون، در جریان جنگ چهل روزه و بمباران حریم صفوی، بخش هایی از تزیینات و اجزای معماری این مجموعه آسیب دیدند. شکستگی شیشه ها و ورود گرد و غبار به فضای داخلی، شرایط نامناسبی برای نگهداری نقوش و تزیینات تاریخی ایجاد کرده بود.

فرورفتن قطعات شیشه شکسته در سطح تزیینات، علاوه بر ایجاد آسیب مستقیم، خطر گسترش خسارت ها را افزایش داد. همچنین ریزش قسمت هایی از گچ بری ها و وجود آثار مرمت های نادرست در دوره های گذشته، از جمله مشکلاتی بود که هنگام بررسی وضعیت بنا شناسایی شد.

شکستگی درها و پنجره ها نیز باعث ورود گرد و غبار و نشستن آن بر سطح نقوش شد. ادامه این وضعیت می توانست زمینه آسیب های بیولوژیک و تشدید فرسودگی تزیینات را فراهم کند. به همین دلیل، حفاظت از بخش های آسیب دیده و ترمیم درها و پنجره ها در اولویت اقدامات پایگاه میراث جهانی چهلستون قرار گرفت.

پاک سازی و تثبیت نقوش تاریخی با روش های تخصصی

بخش مهمی از عملیات مرمت به پاک سازی و تثبیت نقوش گل و بوته شاه عباسی و طرح های اسلیمی در تالار اصلی اختصاص داشت. قسمت هایی از گچ بری های فوقانی نیز در جریان درگیری ها آسیب دیده بودند و برای جلوگیری از ریزش بیشتر، به اقدامات حفاظتی نیاز داشتند.

کارشناسان در این مرحله از روش های دستی و مواد مورد استفاده در مرمت آثار تاریخی بهره گرفتند. هدف اصلی، حفظ تزیینات باقی مانده و تثبیت وضعیت موجود بود، نه اجرای بازسازی گسترده بدون بررسی های تخصصی.

مراحل اصلی این عملیات شامل موارد زیر بود:

• غبارروبی دستی: پاک سازی سطح تزیینات با استفاده از برس های مویی و با دقت بالا انجام شد تا گرد و غبار انباشته شده از روی نقوش برداشته شود.
• تثبیت رنگ های پوسته شده: برای مهار پوسته های رنگی و پاک سازی بخش های مورد نیاز، از آب مقطر و الکل استفاده شد.
• استفاده از ماده تثبیت کننده: برای تثبیت رنگ ها، ماده پریمال با غلظت ۱۰ درصد به کار رفت.
• موزون سازی رنگی: در بخش های آسیب دیده، از آبرنگ و رنگ های همگون برای هماهنگ کردن ظاهر تزیینات استفاده شد.

به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون، این اقدامات با رویکرد مرمت حفاظتی و پاک سازی محدود انجام شدند. این شیوه به حفظ اصالت اثر و جلوگیری از آسیب های بیشتر کمک می کند و زمینه را برای اجرای برنامه های جامع تر حفاظت فراهم می سازد.

ترمیم درها و پنجره ها و تامین هزینه های مرمت

در کنار پاک سازی نقوش و تثبیت تزیینات، ترمیم درها و پنجره های آسیب دیده نیز بخشی از اقدامات اضطراری بود. این بخش از عملیات اهمیت زیادی داشت؛ زیرا آسیب دیدگی اجزای یادشده امکان ورود گرد و غبار به فضای داخلی و آسیب دیدن تزیینات تاریخی را افزایش می داد.

هزینه های بازسازی درها و پنجره ها از محل اعتبارات وزارت میراث فرهنگی و منابع استانی تامین شد. تمامی عملیات مرمتی و حفاظتی نیز زیر نظر کارشناسان و ناظران پایگاه و با همکاری استادکاران متخصص پیش رفت تا اقدامات اجرایی با ملاحظات تخصصی حفاظت از بنا هماهنگ باشد.

پایش وضعیت بنا و تدوین برنامه جامع مرمت

پایان مرمت اضطراری به معنای پایان تمام اقدامات حفاظتی کاخ چهلستون نیست. به گفته هادی پور، اقدامات انجام شده در مرحله رفع خطر و حفاظت اضطراری قرار دارند و هدف آن ها جلوگیری از تخریب بیشتر و نگهداری تزیینات تاریخی تا زمان اجرای برنامه های اصولی تر است.

در همین راستا، نصب شاهدگذاری های شیشه ای برای پایش تغییرات احتمالی سازه در دستور کار قرار گرفته است. همچنین اطلاعات و مستندات مربوط به آسیب های اخیر در طرح جامع مرمت مجموعه که توسط مشاور در دست تهیه است، لحاظ می شود.

اجرای مراحل بعدی نیز به صورت تدریجی و با دریافت نظر مشاور و رعایت ملاحظات تخصصی دنبال خواهد شد. مستندسازی آسیب ها و بررسی وضعیت بنا می تواند به تعیین اولویت های حفاظتی و برنامه ریزی دقیق تر برای نگهداری بلندمدت این اثر تاریخی کمک کند.

بازگشایی کاخ چهلستون برای بازدید گردشگران

با پایان عملیات اضطراری، کاخ چهلستون امکان بازگشت به چرخه پذیرش بازدیدکنندگان و گردشگران را پیدا کرده است. این موضوع از نظر فرهنگی و گردشگری اهمیت دارد؛ زیرا چهلستون یکی از مجموعه های تاریخی شاخص اصفهان و بخشی از میراث ارزشمند دوره صفوی به شمار می رود.

با این حال، ادامه پایش وضعیت بنا و اجرای برنامه های مرمت جامع برای حفاظت بلندمدت از این مجموعه ضروری است. اقدامات اخیر توانسته اند خطرهای فوری را کاهش دهند و شرایط لازم برای بازگشایی را فراهم کنند، اما نگهداری از تزیینات تاریخی همچنان به نظارت مستمر و رسیدگی تخصصی نیاز دارد.

جمع بندی

مرمت اضطراری کاخ چهلستون اصفهان با تمرکز بر تثبیت رنگ ها، پاک سازی نقوش، مهار ریزش گچ بری ها و ترمیم درها و پنجره های آسیب دیده به پایان رسیده است. این عملیات در واکنش به خسارت های ناشی از جنگ چهل روزه انجام شد و زمینه بازگشت مجموعه به چرخه گردشگری را فراهم کرد.

اکنون پایش وضعیت بنا و تدوین طرح جامع مرمت، از مراحل مهم پیش روی مجموعه تاریخی چهلستون است؛ اقداماتی که می توانند در کنار حفاظت مستمر، به نگهداری بهتر از این میراث ارزشمند برای نسل های آینده کمک کنند.