جشن مهرگان یکی از آیین های کهن ایرانی است که ریشه های آن به گذشته دور فرهنگ ایران باز می گردد و در طول تاریخ، با مفاهیمی مانند مهر، دوستی، پیمان، طبیعت و برداشت محصول پیوند خورده است. این جشن در کنار نوروز، یلدا و سده، بخشی از میراث آیینی ایران به شمار می رود و هنوز نیز در میان برخی جوامع در ایران و تاجیکستان برگزار می شود.

با این حال، مهرگان برخلاف نوروز نتوانسته جایگاه پررنگی در زندگی عمومی ایرانیان امروز پیدا کند. ثبت جهانی این آیین در یونسکو در سال 2024 نیز اگرچه اهمیت فرهنگی آن را در سطح بین المللی تثبیت کرد، اما پرسش مهمی را به وجود آورد: جشن مهرگان تا چه اندازه در زندگی امروز ایرانیان زنده و جاری است؟

جشن مهرگان چیست و از کجا آمده است؟

مهرگان یک آیین کهن ایرانی و جشن مرتبط با پاییز و برداشت محصول است. در روایت های تاریخی و فرهنگی، این جشن با مفهوم «مهر» ارتباط دارد؛ مفهومی که در فرهنگ ایرانی تنها به نام ایزد مهر محدود نمی شود و مفاهیمی مانند دوستی، وفاداری و پیمان را نیز در بر می گیرد.

قدیمی ترین شواهد تاریخی شناخته شده از برگزاری مهرگان به دوره هخامنشی باز می گردد و منابع تاریخی، از برگزاری این جشن در دوره ساسانی نیز خبر داده اند. در روایت های اسطوره ای ایران، مهرگان با پیروزی فریدون بر ضحاک نیز پیوند خورده است.

البته مهرگان را نمی توان تنها بر اساس یک روایت اسطوره ای یا یک دوره تاریخی تعریف کرد. شکل برگزاری این جشن در دوره ها و مناطق مختلف تغییر کرده و همین تنوع، بخشی از ماهیت میراث فرهنگی ناملموس آن محسوب می شود.

مهرگان چه زمانی برگزار می شود؟

زمان برگزاری مهرگان در دوره های مختلف یکسان نبوده و میان تقویم ها و سنت های مختلف تفاوت هایی دیده می شود. در سنت زرتشتی، «مهر روز از مهر ماه» یکی از تاریخ های مهم این جشن است که در تقویم خورشیدی رایج با دهم مهر ماه مطابقت دارد.

با این حال، یونسکو در پرونده جهانی «مراسم مهرگان» بازه گسترده تری را برای برگزاری این آیین در ایران و تاجیکستان در نظر گرفته است. بر اساس اطلاعات رسمی یونسکو، مهرگان هر سال از 2 اکتبر تا 2 نوامبر برگزار می شود و آیین ها و خوراکی های آن با توجه به منطقه و باورهای برگزار کنندگان تفاوت دارد.

بنابراین نمی توان مهرگان را به یک روز خاص محدود کرد. شکل برگزاری این جشن به سنت محلی و جامعه ای که آن را برگزار می کند نیز وابسته است.

مهرگان فقط جشن زرتشتیان نیست

یکی از برداشت های رایج درباره مهرگان این است که این جشن صرفا به جامعه زرتشتی تعلق دارد. در حالی که پرونده ثبت جهانی مهرگان نشان می دهد که این آیین در میان جوامع مختلف ایران و تاجیکستان و با تفاوت هایی متناسب با باورهای دینی برگزار می شود.

یونسکو نیز مهرگان را آیینی معرفی کرده که هم در میان جوامع زرتشتی و هم مسلمان برگزار می شود. تفاوت های مذهبی در بخش هایی از مراسم دیده می شود، اما عناصر مشترکی مانند چیدن سفره، استفاده از محصولات فصلی، تهیه غذا، دیدار و گردهمایی در آن وجود دارد.

از جمله ویژگی های مشترک این جشن می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• چیدن سفره با محصولات کشاورزی و میوه های فصل
• تهیه غذاهای سنتی و خوراکی های مخصوص
• استفاده از آجیل، شیرینی و نوشیدنی های ویژه
• برگزاری موسیقی، آواز و رقص
• نمایش و فروش صنایع دستی و محصولات محلی
• برگزاری برخی ورزش ها و فعالیت های فرهنگی

در پرونده یونسکو همچنین بر نقش گروه های مختلف اجتماعی، از جمله زنان، کودکان و جوانان، در انتقال و اجرای این آیین تاکید شده است.

مهرگان چگونه در یونسکو ثبت جهانی شد؟

ثبت جهانی مهرگان نتیجه یک روند چند ساله بود و پرونده آن در نخستین تلاش به ثبت نهایی نرسید. ایران و تاجیکستان این آیین را به صورت مشترک برای ثبت در فهرست نمایندگی میراث فرهنگی ناملموس بشریت ارائه کردند.

در سال 2022، کمیته بین دولتی یونسکو پرونده مهرگان را برای اصلاح و تکمیل بیشتر ارجاع داد. یکی از موضوعات مورد توجه، توضیح بهتر درباره تاثیر ثبت جهانی بر حفاظت و تداوم این میراث و همچنین نقش جوامع محلی در پاسداری از آن بود.

پس از اصلاح پرونده، کمیته بین دولتی یونسکو در سال 2024 «مراسم مهرگان» را با نام مشترک ایران و تاجیکستان در فهرست نمایندگی میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد. یونسکو در تصمیم نهایی خود تصریح کرد که پرونده اصلاح شده توانسته معیارهای لازم برای ثبت را برآورده کند.

در نتیجه، مهرگان در سال 2024 به عنوان یکی از عناصر میراث فرهنگی مشترک ایران و تاجیکستان به ثبت جهانی رسید.

چرا مهرگان با وجود قدمت زیاد، کم رنگ شده است؟

ثبت جهانی یک آیین لزوما به این معنا نیست که آن آیین در زندگی روزمره مردم جایگاه گسترده ای دارد. مهرگان نمونه روشنی از همین موضوع است. این جشن همچنان برگزار می شود، اما گستره عمومی آن با جشن هایی مانند نوروز و یلدا قابل مقایسه نیست.

یکی از عوامل مهم، تفاوت جایگاه اجتماعی این جشن ها در طول تاریخ است. نوروز به آغاز سال و تعطیلات عمومی پیوند خورده و یلدا نیز در ساختار خانوادگی و اجتماعی ایرانیان حضور گسترده ای پیدا کرده است. مهرگان چنین جایگاه رسمی و عمومی پایداری پیدا نکرده است.

از سوی دیگر، تغییرات اجتماعی، تاریخی و اقتصادی و کاهش ارتباط مستقیم بخش بزرگی از جامعه با زندگی کشاورزی نیز می تواند در کم رنگ شدن آیین های مرتبط با فصل برداشت نقش داشته باشد.

در نتیجه، مهرگان بیشتر در میان جوامعی که حامل سنت آن هستند تداوم یافته است، در حالی که برای بخش قابل توجهی از جامعه، نام آن بیشتر یادآور یک جشن تاریخی است تا یک مراسم سالانه.

جمع بندی

مهرگان یکی از آیین های کهن ایران است که با مفاهیمی مانند مهر، طبیعت، برداشت محصول، شکرگزاری و همبستگی اجتماعی پیوند دارد. این جشن در سال 2024 به صورت مشترک میان ایران و تاجیکستان در فهرست نمایندگی میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد؛ پس از آنکه پرونده اولیه در سال 2022 برای اصلاح و تکمیل ارجاع شده بود.

با وجود ثبت جهانی، مهرگان هنوز در زندگی عمومی ایرانیان جایگاهی مانند نوروز یا یلدا ندارد. با این حال، ادامه برگزاری آن در میان جوامع مختلف نشان می دهد که این آیین هنوز زنده است.