موضوع توسعه شهر مرودشت و ارتباط آن با حریم تخت جمشید در روزهای اخیر دوباره به یکی از بحث های مهم حوزه میراث فرهنگی تبدیل شده است. محور اصلی این پرونده، محدوده مهدیه در حریم درجه دو تخت جمشید است؛ محدوده ای که سال هاست در آن ساخت و ساز انجام شده و اکنون بحث الحاق آن به محدوده شهری مرودشت مطرح شده است.

در حالی که مسئولان حوزه میراث فرهنگی نسبت به پیامدهای توسعه شهری در این محدوده هشدار داده اند، گزارش های اخیر از نهایی شدن الحاق حدود ۱۱۰ هکتار از محدوده مهدیه به مرودشت خبر می دهند. با این حال، مدیرکل میراث فرهنگی فارس اعلام کرده که این الحاق هنوز اجرایی نشده و موضوع در حال بررسی مجدد است.

ماجرای الحاق حریم تخت جمشید به مرودشت چیست؟

محدوده مهدیه در شمال شرق مرودشت قرار دارد و بخش مورد بحث آن در حریم درجه دو تخت جمشید واقع شده است. بر اساس گزارش های منتشر شده، ساخت و ساز در این محدوده از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده و به مرور گسترش پیدا کرده است. در برخی گزارش ها وسعت این محدوده حدود ۱۰۰ تا ۱۱۰ هکتار اعلام شده است.

بحث اصلی اکنون این است که آیا تبدیل این محدوده به بخشی از محدوده شهری مرودشت می تواند مسیر توسعه کالبدی منطقه را تغییر دهد یا خیر. از نگاه مخالفان، مسئله فقط وضعیت ساختمان های موجود نیست، بلکه نحوه کنترل ساخت و سازهای آینده و حفظ ضوابط حریم تخت جمشید نیز اهمیت دارد.

در طرح جامع مرودشت نیز موضوع حریم های تاریخی مورد توجه قرار گرفته و در مصوبه شورای عالی شهرسازی، توسعه حریم شهر در سمت شرقی به دلیل نبود توجیه فنی و کارشناسی مورد تایید قرار نگرفته است. همچنین بر رعایت عرصه تخت جمشید و آثار تاریخی واقع در شهر باستانی پارسه تاکید شده است.

چرا حریم درجه دو تخت جمشید اهمیت دارد؟

حریم تخت جمشید فقط یک محدوده اداری روی نقشه نیست. این حریم برای کنترل توسعه های عمرانی و جلوگیری از اقداماتی ایجاد شده که می تواند به ارزش های تاریخی، باستان شناسی و منظر فرهنگی مجموعه آسیب وارد کند.

طبق توضیحات سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، این مجموعه دارای حریم درجه یک، درجه دو و درجه سه است. حریم درجه دو حدود ۱۷ هزار هکتار وسعت دارد و علاوه بر محدوده شهرهای تاریخی پارسه و استخر، آثار تاریخی متعدد دیگری را در دشت مرودشت در بر می گیرد.

هدف از این تقسیم بندی آن است که توسعه منطقه با ملاحظات حفاظتی هماهنگ باشد. به همین دلیل، گسترش محدوده شهری در این بخش می تواند از نظر مدیریت آینده ساخت و سازها و کنترل تغییرات کاربری اهمیت زیادی داشته باشد.

مخالفت پایگاه تخت جمشید با توسعه شهری در حریم

رئیس پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، توسعه محدوده شهری مرودشت در حریم درجه دو را اقدامی آسیب زا می داند. از نگاه او، اگر توسعه شهری در این مسیر ادامه پیدا کند، فاصله میان محدوده شهری مرودشت و حریم درجه یک تخت جمشید کمتر خواهد شد.

این نگرانی تنها به یک ساختمان یا پروژه مشخص محدود نیست. توسعه تدریجی شهر می تواند در بلندمدت موجب افزایش فشار برای ایجاد زیرساخت، تغییر کاربری زمین و صدور مجوزهای عمرانی شود.

پایگاه تخت جمشید همچنین تاکید کرده است که ساماندهی مهدیه می تواند از مسیر طرح هادی ویژه روستایی و با رعایت ضوابط حریم انجام شود و تصمیم گیری درباره این منطقه باید همراه با طرح جامع گردشگری و دستورالعمل های میراث فرهنگی باشد.

ساخت و سازهای مهدیه چه سرنوشتی پیدا می کنند؟

یکی از مهم ترین پرسش ها در این پرونده، وضعیت ساخت و سازهایی است که طی سال های گذشته در محدوده مهدیه شکل گرفته اند. اگر ساخت و ساز در محدوده ای که از ابتدا با محدودیت های میراث فرهنگی روبه رو بوده، به مرور گسترش یافته باشد، صرفا تغییر عنوان یا محدوده اداری نمی تواند مشکلات گذشته را برطرف کند.

از سوی دیگر، مخالفان الحاق معتقدند قرار گرفتن این محدوده در ساختار شهری می تواند این تصور را ایجاد کند که توسعه آن از رسمیت بیشتری برخوردار شده است. در چنین شرایطی، مسئله اصلی به کیفیت نظارت بر مجوزها و اجرای ضوابط بازمی گردد.

حتی اگر برای این محدوده کاربری های مشخصی مانند گردشگری تعیین شود، همچنان باید سازوکار نظارت بر اجرای این کاربری ها روشن باشد. تجربه ساخت و سازهای سال های گذشته نیز نشان می دهد که وجود مقررات به تنهایی برای حفاظت از حریم کافی نیست و اجرای مستمر آنها اهمیت اساسی دارد.

موضع وزارت میراث فرهنگی درباره الحاق مهدیه

در گزارش های منتشر شده، مخالفت وزارت میراث فرهنگی با توسعه شهری در حریم درجه دو تخت جمشید مطرح شده است. پایگاه میراث جهانی تخت جمشید نیز اعلام کرده که شورای راهبری پایگاه های جهانی پارسه و پاسارگاد با گسترش شهر مرودشت در این حریم مخالف است.

بر اساس گزارش های اخیر، با وجود این مخالفت ها، موضوع الحاق محدوده مهدیه همچنان در روند تصمیم گیری شهری قرار گرفته است. برخی گزارش ها در شهریور ۱۴۰۵ از نهایی شدن الحاق حدود ۱۱۰ هکتار خبر داده اند.

با این حال، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس در ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرده که مصوبه سال ۱۴۰۴ درباره الحاق مهدیه به مرودشت هنوز اجرایی نشده و موضوع در حال بررسی مجدد است. بنابراین وضعیت حقوقی و اجرایی نهایی این پرونده همچنان نیازمند اعلام رسمی و شفاف دستگاه های مسئول است.

مهم ترین نگرانی درباره آینده تخت جمشید

نگرانی اصلی کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی این نیست که با الحاق یک محدوده، تخت جمشید بلافاصله تخریب خواهد شد. مسئله پیچیده تر از این است و به روندهای بلندمدت توسعه شهری مربوط می شود.

تغییر محدوده شهری می تواند در آینده زمینه ساز افزایش درخواست برای ایجاد زیرساخت، ساخت و ساز، تغییر کاربری و توسعه فعالیت های اقتصادی شود. اگر این روند بدون هماهنگی با ضوابط میراث فرهنگی پیش برود، فشار بر حریم تاریخی نیز افزایش پیدا خواهد کرد.

از همین رو، تصمیم گیری درباره مهدیه نیازمند توجه همزمان به نیازهای خدماتی و توسعه ای منطقه، حقوق ساکنان، ضوابط شهرسازی و الزامات حفاظت از میراث جهانی تخت جمشید است.

جمع بندی

پرونده الحاق محدوده مهدیه به مرودشت، نمونه ای از چالش میان توسعه شهری و حفاظت از میراث تاریخی است. از یک سو، این منطقه سال هاست با ساخت و ساز و نیازهای خدماتی روبه رو بوده و از سوی دیگر، قرار گرفتن آن در حریم درجه دو تخت جمشید، محدودیت ها و الزامات حفاظتی مشخصی ایجاد می کند.

آنچه اکنون بیش از هر چیز اهمیت دارد، شفاف شدن وضعیت نهایی مصوبه، محدوده دقیق الحاق، کاربری های مجاز و سازوکار نظارت بر ساخت و سازهای آینده است. با توجه به اختلاف موجود میان گزارش های منتشر شده درباره نهایی شدن یا اجرایی شدن الحاق، اعلام رسمی دستگاه های مسئول می تواند از ادامه ابهام درباره سرنوشت حریم تخت جمشید جلوگیری کند.