پس از نزدیک به دو هزار سال، یکی از شگفت انگیزترین آثار هنری روم باستان در شهر رم برای نخستین بار در معرض دید عموم قرار گرفت. این اثر عظیم که با نام «موزاییک موزه و فیلسوف» شناخته می شود، در مجموعه باستانی حمام های تراژان و در زیر تپه اوپیان، در نزدیکی کولوسئوم، قرار دارد.

این موزاییک که به سده نخست میلادی تعلق دارد، بخشی از یک فضای معماری بسیار بزرگ و باشکوه بوده است. ابعاد آن در گزارش های جدید حدود ۱۰ متر ارتفاع و ۱۶ متر عرض اعلام شده و با توجه به اندازه، کیفیت هنری و وضعیت حفظ شدگی، از آن به عنوان بزرگ ترین موزاییک دیواری شناخته شده از روم باستان یاد می شود.

موزاییکی با ابعاد یک ساختمان چند طبقه

آنچه این اثر را از بسیاری از موزاییک های رومی متمایز می کند، تنها قدمت آن نیست. موزاییک موزه و فیلسوف در مقیاسی ساخته شده که بیشتر به یک نمای معماری عظیم شباهت دارد تا یک اثر تزئینی معمولی. ترکیب ستون ها، پیکره ها و عناصر معماری در چند سطح، تصویری سه بعدی و نمایشی ایجاد کرده است.

در بخش های مختلف اثر، شخصیت هایی از جمله یک فیلسوف ریش دار، الهه های هنر یا موزه ها و خدای آپولو دیده می شوند. ساختار کلی نیز به نمای دو طبقه تماشاخانه های رومی شباهت دارد؛ سبکی که در معماری صحنه تئاتر با عنوان scaenae frons شناخته می شود.

بررسی جزئیات نشان می دهد که هنرمندان رومی در این اثر تنها به نمایش چهره و پیکره اکتفا نکرده بودند. ستون ها، تزئینات معماری، سطوح شبیه سنگ مرمر و عناصر گیاهی نیز با دقت فراوان اجرا شده اند و نشان می دهند که این فضا احتمالا برای ایجاد یک تجربه بصری بسیار باشکوه طراحی شده بود.

این موزاییک متعلق به حمام های تراژان نیست

یکی از نکات مهم درباره این کشف آن است که موزاییک موزه و فیلسوف برای حمام های تراژان ساخته نشده بود. این اثر و دیگر تزئینات کشف شده در زیر مجموعه، به ساختمانی قدیمی تر تعلق دارند که پیش از ساخت حمام های تراژان در این منطقه قرار داشته است.

حمام های تراژان در سال ۱۰۹ میلادی و به دستور امپراتور تراژان افتتاح شدند. این مجموعه عظیم که توسط آپولودور دمشقی طراحی شده بود، حدود ۶۰ هزار متر مربع وسعت داشت و علاوه بر فضاهای مربوط به استحمام، بخش هایی برای ورزش، استراحت، فعالیت های فرهنگی و اجتماعی نیز در اختیار شهروندان قرار می داد.

ساخت این مجموعه باعث شد بخش هایی از بناهای قدیمی تر در زیر سازه های جدید قرار بگیرند. همین فرایند، به شکل غیرمنتظره ای به حفظ برخی از آثار هنری قدیمی کمک کرد و باعث شد این نقاشی ها و موزاییک ها برای قرن ها در زیر زمین باقی بمانند.

کشف موزاییک در چند مرحله انجام شد

برخلاف تصور اولیه، باستان شناسان این اثر عظیم را یکباره پیدا نکردند. بخش هایی از موزاییک در جریان کاوش های پیشین شناسایی شده بود و پژوهش ها و حفاری های بعدی ابعاد واقعی و گستردگی آن را آشکار کردند.

کاوش های مربوط به بخش های مختلف این مجموعه در دهه های گذشته ادامه داشته است. بخشی از موزاییک در اواخر دهه ۱۹۹۰ شناسایی شد و در سال های بعد، به ویژه در جریان کاوش های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴، مشخص شد که تزئینات بسیار گسترده تر از چیزی است که در ابتدا تصور می شد.

این موضوع اهمیت کاوش های باستان شناسی مرحله ای را نشان می دهد. گاهی یک قطعه کوچک از دیوار یا موزاییک به تنهایی اطلاعات محدودی در اختیار پژوهشگران قرار می دهد، اما با ادامه حفاری و کنار هم قرار گرفتن بخش های مختلف، تصویر بسیار بزرگ تری از ساختمان اصلی و کارکرد آن به دست می آید.

«شهر نقاشی شده»؛ تصویری از یک شهر رومی ناشناخته

موزاییک عظیم تنها اثر شگفت انگیزی نیست که در این بخش از حمام های تراژان نگهداری می شود. در همان مجموعه زیرزمینی، یک دیوارنگاره ارزشمند با عنوان «شهر نقاشی شده» نیز قرار دارد که تصویری کم نظیر از یک شهر بندری رومی ارائه می دهد.

این دیوارنگاره حدود ۱۰ متر مربع وسعت دارد و شهری محصور را از زاویه ای شبیه نمای پرنده نشان می دهد. در تصویر می توان دیوارهای دفاعی، برج ها، ساختمان ها، دروازه ها، یک تئاتر، معبد و بخش هایی از فضای شهری را مشاهده کرد. با وجود جزئیات فراوان، هویت شهر همچنان مشخص نیست و پژوهشگران نمی دانند این تصویر بازنمایی یک شهر واقعی بوده یا نمونه ای آرمانی از یک شهر بندری رومی.

این اثر نخستین بار در دهه ۱۹۹۰ شناسایی شد و سال ها برای مطالعه و مرمت از دسترس عمومی خارج بود. اکنون همراه با موزاییک بزرگ، به یکی از مهم ترین بخش های موزه جدید حمام های تراژان تبدیل شده است.

چرا آثار برای چند دهه از دید عموم پنهان بودند؟

نگهداری آثار باستانی زیر زمین فقط یک مسئله امنیتی یا تاریخی نیست. تغییرات دما، رطوبت، نور و حتی حضور تعداد زیادی بازدید کننده می تواند به مرور زمان روی مواد باستانی اثر بگذارد. به همین دلیل، افتتاح این بخش از مجموعه با محدودیت هایی همراه شده است.

در مرحله نخست، بازدیدها به صورت آزمایشی و برای گروه های کوچک انجام می شود تا کارشناسان بتوانند تاثیر حضور بازدیدکنندگان بر شرایط محیطی آثار را بررسی کنند. طبق برنامه اعلام شده، ظرفیت هر نوبت محدود است و بازدید از این فضاها نیازمند رزرو قبلی خواهد بود.

برای حفاظت از آثار، مسیرهای ویژه و سکوهای مرتفع نیز در مجموعه ایجاد شده است. این مسیرها به بازدیدکنندگان اجازه می دهند از فاصله مناسب آثار را ببینند، بدون اینکه مستقیما روی بقایای معماری یا سطوح باستانی رفت و آمد کنند.

جمع بندی

رونمایی از موزاییک «موزه و فیلسوف» و دیوارنگاره «شهر نقاشی شده» یکی از مهم ترین اتفاقات اخیر در حوزه باستان شناسی روم باستان به شمار می رود. این آثار که به سده نخست میلادی تعلق دارند، دهه ها پس از کشف اولیه همچنان نیازمند مطالعه و مرمت بودند و اکنون برای نخستین بار امکان مشاهده عمومی آنها فراهم شده است.

موزاییک عظیم با ابعاد حدود ۱۰ در ۱۶ متر و دیوارنگاره ای که تصویری ناشناخته از یک شهر بندری رومی ارائه می کند، دو پنجره متفاوت به جهان باستان هستند. یکی شکوه معماری و هنر تزئینی روم را نشان می دهد و دیگری تصویری از نحوه تصور و نمایش شهر در هنر آن دوره ارائه می کند.