محدوده اطراف آثار تاریخی تنها یک فضای عادی برای توسعه فعالیت های اقتصادی و عمرانی نیست. در مورد آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی، حفاظت از محیط پیرامونی و منظر اثر نیز اهمیت زیادی دارد و فعالیت های ناسازگار می توانند به ارزش تاریخی و بصری محوطه آسیب وارد کنند. به همین دلیل، ضوابط تعیین شده برای عرصه و حریم آثار تاریخی باید در اجرای طرح های مختلف مورد توجه قرار گیرد.
فعالیت معدن شن و ماسه حسن آباد در محدوده حریم مجموعه تاریخی تخت جمشید از جمله فعالیت هایی بود که با ضوابط حفاظتی این اثر همخوانی نداشت و در نهایت با پیگیری پایگاه میراث جهانی تخت جمشید و دستور دادستان شهرستان مرودشت متوقف شد.
بر اساس اعلام پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، فعالیت های معدنی در حریم های سه گانه این مجموعه ممنوع است و ادامه چنین فعالیتی با مقررات حفاظتی مصوب مغایرت دارد.
فعالیت معدنی چه خطری برای حریم تخت جمشید دارد؟
اهمیت حریم آثار تاریخی فقط به فاصله فیزیکی از بناهای اصلی محدود نمی شود. حریم می تواند نقش مهمی در حفظ چشم انداز تاریخی، ارتباط بصری میان عناصر فرهنگی و طبیعی و جلوگیری از ایجاد تغییرات مخرب در پیرامون یک اثر داشته باشد. فعالیت های عمرانی و صنعتی گسترده، به ویژه فعالیت هایی که موجب تغییر شکل زمین یا ایجاد آلودگی و تغییر در منظر شوند، می توانند این ویژگی ها را تحت تاثیر قرار دهند.
در مورد فعالیت های معدنی، حساسیت موضوع بیشتر است، زیرا این فعالیت ها معمولا با تغییرات مستقیم در ساختار زمین و سیمای طبیعی منطقه همراه هستند. از جمله نگرانی های مهم می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تغییر در سیمای طبیعی و منظر پیرامونی اثر
- ایجاد گرد و غبار و آلودگی ناشی از فعالیت و حمل مواد معدنی
- ایجاد تغییرات گسترده در ساختار و توپوگرافی زمین
- افزایش رفت و آمد ماشین آلات سنگین در محدوده حساس میراثی
- ایجاد اختلال در ارتباط بصری میان محوطه تاریخی و محیط پیرامونی آن
اهمیت حفاظت از محیط پیرامونی آثار جهانی در اسناد یونسکو نیز مورد توجه قرار گرفته است. در مدیریت آثار میراث جهانی، حفظ یکپارچگی و اصالت اثر تنها به ساختمان ها و عناصر تاریخی داخل محدوده اصلی محدود نیست و محیط و منظر مرتبط با اثر نیز می تواند بخشی از ارزش آن باشد.
حریم سه گانه تخت جمشید چه اهمیتی دارد؟
تعیین حریم برای محوطه های تاریخی با هدف جلوگیری از فعالیت هایی انجام می شود که می توانند به ارزش های فرهنگی، تاریخی یا بصری اثر آسیب برسانند. در چنین محدوده هایی، اجرای پروژه های عمرانی، صنعتی یا معدنی نمی تواند صرفا بر اساس مجوزهای معمول توسعه انجام شود و باید ضوابط حفاظتی میراث فرهنگی نیز رعایت شود.
برای تخت جمشید، این موضوع اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا این مجموعه نه تنها یک محوطه باستانی ارزشمند، بلکه یکی از شناخته شده ترین آثار تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو است. بنابراین حفاظت از آن نیازمند توجه همزمان به بناها، عرصه، حریم و منظر فرهنگی منطقه است.
به همین دلیل، فعالیت های واقع شده در محدوده حریم باید با حساسیت بیشتری بررسی شوند. رعایت این ضوابط کمک می کند توسعه اقتصادی و عمرانی منطقه موجب از بین رفتن ارزش های تاریخی و فرهنگی آن نشود.
واکنش پایگاه میراث جهانی تخت جمشید به توقف معدن
محمدجواد جعفری، سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، با تاکید بر ضرورت رعایت ضوابط قانونی، فعالیت معدنی در حریم های سه گانه این مجموعه را مغایر با مقررات حفاظتی اعلام کرد.
او همچنین تاکید کرد که حفاظت از میراث تاریخی تنها به نگهداری مستقیم از بناها و نقش برجسته ها محدود نمی شود و عرصه، حریم و منظر فرهنگی نیز باید همزمان مورد حفاظت قرار گیرند.
از نگاه پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، همکاری میان نهادهای مسئول برای جلوگیری از فعالیت هایی که با ضوابط حفاظتی مغایرت دارند، بخش مهمی از فرآیند حفاظت پایدار از این مجموعه به شمار می رود.
برنامه پایگاه تخت جمشید برای ادامه حفاظت
توقف فعالیت معدن حسن آباد تنها یکی از اقدامات مرتبط با حفاظت از حریم این مجموعه است. به گفته سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، حفاظت از عرصه و حریم باید در کنار پروژه های تخصصی حفاظت و مرمت دنبال شود و این دو بخش در واقع مکمل یکدیگر هستند.
اجرای چنین برنامه هایی به همکاری دستگاه های اجرایی و قضایی و همچنین تامین منابع مالی نیاز دارد. استمرار نظارت بر حریم و شناسایی فعالیت های مغایر با ضوابط می تواند از تبدیل یک تهدید کوچک به آسیبی جدی برای محوطه تاریخی جلوگیری کند.
